- 6986 635 881
- mp@e-ariston.gr
- Δευτέρα - Σάββατο: 08:00–15:00
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ σελ. 9-13
ΓΕΝΙΚΑ
Ελληνική και Λατινική: τα θεμέλια της Ευρώπης
Κλασικές σπουδές
Κυρίαρχες γλώσσες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας
Η Ελληνική και η Λατινική αποτελούσαν τις κυρίαρχες γλώσσες της απέραντης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η Λατινική ήταν διαδεδομένη τόσο στο ανατολικό όσο και στο δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας, όχι όμως στον ίδιο βαθμό ούτε με τον ίδιο ρόλο.
Η Λατινική ως επίσημη γλώσσα στο ανατολικό τμήμα ρωμαϊκού κράτους
Στον ελληνόγλωσσο κόσμο της Ανατολής, ακόμη και μετά την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, για αρκετούς αιώνες η Λατινική ήταν η επίσημη κρατική γλώσσα, δηλαδή η γλώσσα της διοίκησης και των νόμων.
Διατήρηση δεσμών του Βυζαντίου με τη Ρώμη
Το Βυζάντιο διατήρησε τη συνείδηση των δεσμών του με τη Ρώμη μέχρι το τέλος της υπερχιλιετούς ζωής του: η ίδια η πρωτεύουσα δεν έπαυσε ποτέ να αποκαλείται Νέα Ρώμη, ενώ ο βυζαντινός αυτοκράτορας έφερε τον τίτλο βασιλεύς των Ρωμαίων.
Ενσωμάτωση λατινικών λέξεων στην Ελληνική
Τη μακραίωνη συνύπαρξη των δύο μεγάλων κλασικών γλωσσών μαρτυρούν άφθονες λατινικές λέξεις που ενσωματώθηκαν στην ελληνική γλώσσα και χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα (π.χ. πόρτα, τίτλος κ.ά.).
Η Λατινική και η Ελληνική στο δυτικό τμήμα του ρωμαϊκού κράτους
• Στο δυτικό τμήμα του ρωμαϊκού κράτους η Λατινική, εκτός από επίσημη γλώσσα, αποτελούσε το γλωσσικό όργανο μεγάλων λαϊκών μαζών («sermo vulgaris»).
• Παράλληλα όμως, ιδιαίτερα στον χώρο των γραμμάτων και των τεχνών, ήταν απαραίτητη η γνώση και η χρήση της Ελληνικής. Στηριζόμενος, αρχικά, στην ελληνική παιδεία και τον ελληνικό πολιτισμό, ο πνευματικός κόσμος της Δύσης μπόρεσε να αναπτυχθεί και να διαμορφώσει στη συνέχεια καθαρά δικές του διαστάσεις.
Συμπεράσματα: αδιάσπαστο σύνολο οι δύο γλώσσες
Είναι, λοιπόν, φανερό ότι στις ρίζες της σημερινής ευρωπαϊκής πραγματικότητας βρίσκονται οι δύο μεγάλες κλασικές γλώσσες και το συνακόλουθο ιδεολογικό τους περιεχόμενο. Οι δύο μαζί συναποτελούν ένα αδιάσπαστο σύνολο, του οποίου τα δύο συστατικά δεν είναι δυνατόν να νοηθούν ανεξάρτητα.
Βασικός κορμός ευρωπαϊκής παιδείας
Η μελέτη αυτού του δίφυους πνευματικού κόσμου, οι «κλασικές σπουδές», αποτελούν τον βασικό κορμό της ευρωπαϊκής παιδείας, γιατί υπηρετούν τα ανθρωπιστικά ιδεώδη, χωρίς τα οποία η σύγχρονη τεχνολογική εξέλιξη μπορεί να καταρρεύσει ή και να καταστεί επικίνδυνη.
Ο παγκόσμιος χαρακτήρας της Λατινικής
Η Λατινική κατά τον Μεσαίωνα και τον Ουμανισμό στην κεντρική και δυτική Ευρώπη
Η γλώσσα των Ρωμαίων άφησε βέβαια τα ίχνη της και στον ελληνικό χώρο, αποτύπωσε όμως καταλυτικά τη σφραγίδα της στην κεντρική και δυτική Ευρώπη, όπου χρησιμοποιούνταν, καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και του Ουμανισμού, ως γλώσσα της παιδείας, των γραμμάτων και των τεχνών καθώς και των επιστημών και των πρώτων Πανεπιστημίων.
Η Λατινική μετά τον 10ο αιώνα
Ακόμη και όταν οι «εθνικές» γλώσσες εμφανίστηκαν στο λογοτεχνικό προσκήνιο (μετά τον 10ο αιώνα), η Λατινική εξακολούθησε να κατέχει τη σημαντικότερη θέση στο ευρωπαϊκό πνευματικό γίγνεσθαι.
Αποδείξεις σημαντικότατου ρόλου της Λατινικής
γλωσσική διάσταση
Ο σημαντικότατος ρόλος της αποδεικνύεται κατ’ αρχήν από το γεγονός ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες συνδέονται με αυτήν, λιγότερο ή περισσότερο στενά.
• Αρκετές από αυτές, οι λεγόμενες ρωμανικές ή λατινογενείς γλώσσες είναι απευθείας απόγονοι της δημώδους Λατινικής: Ιταλική, Γαλλική, Ισπανική, Πορτογαλική, Ρουμανική, Κουτσοβλαχική κ.ά.
• Αλλά και οι υπόλοιπες γλώσσες, π.χ. οι αγγλοσαξωνικές (π.χ. τα Αγγλικά και τα Γερμανικά), εμπεριέχουν σε μεγάλο ποσοστό λέξεις λατινικής προέλευσης.
Οι λατινογενείς γλώσσες απέκτησαν παγκόσμια εμβέλεια με την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, καθώς έγιναν ομιλούμενες γλώσσες ποικίλων πληθυσμών στις πιο διαφορετικές περιοχές της Αφρικής, της Ασίας και της Αμερικής. Υπολογίζεται ότι σήμερα ομιλεί ρωμανικές γλώσσες, και επομένως τελεί υπό την επίδραση της Λατινικής, περίπου το ένα όγδοο του παγκόσμιου πληθυσμού.
Η παγκοσμιότητα της γλώσσας των Ρωμαίων έχει, εκτός από τις γλωσσικές, επίσης και θρησκευτικές καθώς και πολιτιστικές διαστάσεις.
θρησκευτική διάσταση
Το δεύτερο μεγάλο δόγμα της χριστιανοσύνης, ο καθολικισμός, είχε ως πρόσφατα (1965) επίσημη γλώσσα τη Λατινική.
πολιτιστική διάσταση
Στα γράμματα, τις τέχνες και τις επιστήμες η παρουσία της Λατινικής είναι κυρίαρχη: όροι και έννοιες που κατά τη διάρκεια δεκάδων αιώνων διαμορφώθηκαν –συχνά από ελληνικές ρίζες– στη δυτική Ευρώπη χρησιμοποιούνται σήμερα στη γλώσσα των μορφωμένων και στον έντυπο λόγο και αποτελούν έναν κατά κάποιο τρόπο ιδιαίτερο και πλούσιο σε περιεχόμενο πολιτιστικό κώδικα, ο οποίος καλύπτει κάθε χώρο, από την τρέχουσα πολιτική (π.χ. moratorium και mea culpa) μέχρι την ψυχολογία (π.χ. alter ego και tabula rasa) και τη φιλοσοφία (π.χ. carpe diem και cogito ergo sum).
Οι ισχυροί δεσμοί με τη λατινόγλωσση πολιτισμική παράδοση φαίνονται και από την επινόηση λατινοπρεπών όρων και ονομάτων σε ποικίλα πεδία ανθρώπινης δραστηριότητας και παραγωγής (π.χ. γυμναστήρια «vis vitalis», κατάστημα «atrium», πύραυλος «Venus»).
Συμπέρασμα: αναγκαιότητα η διδασκαλία και η μελέτη της Λατινικής
Έτσι η Λατινική αναδεικνύεται συστατικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Εφόσον έχει επιβιώσει γλωσσικά και πολιτισμικά δεν είναι «νεκρή» γλώσσα.
Η πληθώρα των επιδράσεών της και η παγκοσμιότητα της παρουσίας της στη διαχρονική πορεία του πολιτισμού επιβάλλει τη διατήρηση της διδασκαλίας της και της μελέτης της σε κάθε εκπαιδευτικό σύστημα που σέβεται την ιστορία και την πολιτισμική παράδοση.
Γιατί πράγματι «όποιος επιθυμεί να κατανοήσει την ενότητα και το πολυσύνθετο του πολιτισμού μας δεν μπορεί να μη μελετήσει αυτή τη γλώσσα που για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα διαμόρφωσε τα πνεύματα» (D. Norberg).
ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Η λατινική γλώσσα
Η διάλεκτος των Λατίνων στην αρχαία Ιταλία
Η λατινική γλώσσα ήταν η διάλεκτος των Λατίνων, δηλαδή των κατοίκων της περιοχής του Λατίου, στην οποία βρίσκεται και η Ρώμη. Η διάλεκτος αυτή, όπως και άλλες διάλεκτοι της αρχαίας Ιταλίας (π.χ. η Φαλισκική, και η Οσκο-ουμβρική), ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια.
Η λατινική υπερίσχυσε των άλλων διαλέκτων με την επέκταση των Ρωμαίων σ’ όλη την ιταλική χερσόνησο. Οι Ρωμαίοι, ενώ για όλες τις περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν το εθνικό επίθετο «ρωμαίος», για τη γλώσσα τους διατήρησαν το επίθετο «λατινική».
Λόγοι ομοιοτήτων της Λατινικής με την ελληνική
Οι ομοιότητες της Λατινικής με την Ελληνική οφείλονται:
Δάνειο από τους Έλληνες το «λατινικό» αλφάβητο
Το πρώτο μεγάλο δάνειο των Ρωμαίων από τους Έλληνες ήταν το αλφάβητό τους: από την αποικία της Κύμης υιοθέτησαν τον 8ο/7ο αιώνα π.Χ. μια παραλλαγή ελληνικού δυτικού αλφαβήτου. Συνεπώς το «λατινικό» αλφάβητο, που σήμερα έχει γίνει παγκόσμιο κτήμα, είναι στην πραγματικότητα ελληνικό.
Αρχέγονο στάδιο και καλλιέργεια της Λατινικής
• Η αρχέγονη λατινική γλώσσα ήταν λιτή και αγροτική, ακριβώς όπως και ο λαός που τη χρησιμοποιούσε. Για τη χρονική περίοδο μέχρι τον 3ο αιώνα π.Χ. διαθέτουμε ελάχιστα γραπτά μνημεία χωρίς λογοτεχνική αξία.
• Η συστηματική καλλιέργεια της Λατινικής και η παραγωγή αξιόλογων κειμένων έγινε μετά την ιστορική «συνάντηση» των Ρωμαίων με τους Έλληνες που πραγματοποιήθηκε το 240 π.Χ.
Η γένεση της ρωμαϊκής λογοτεχνίας
«Παράγωγη» η ρωμαϊκή λογοτεχνία
Η ρωμαϊκή λογοτεχνία δεν είναι αυτοφυής, όπως η αρχαία ελληνική λογοτεχνία. Είναι μια λογοτεχνία «παράγωγη» – η πρώτη στην Ευρώπη: γεννήθηκε υπό την επίδραση της ελληνικής γραμματείας.
Ορόσημο γένεσης της ρωμαϊκής λογοτεχνίας το 240 π.Χ. με τον Έλληνα Λίβιο Ανδρόνικο
Το 240 π.Χ. θεωρείται η «γενέθλιος χρονολογία» της. Τη χρονιά αυτή ένας Έλληνας αιχμάλωτος πολέμου από τον Τάραντα, ο Λίβιος Ανδρόνικος, οργανώνει στη Ρώμη παραστάσεις θεάτρου με ελληνικά έργα διασκευασμένα στα Λατινικά. Ο ίδιος μεταφράζει και την Οδύσσεια του Ομήρου χρησιμοποιώντας ένα εντόπιο μέτρο, τον «σαντούρνιο» στίχο.
Συμπέρασμα → ελληνικές οι πηγές της ρωμαϊκής γραμματείας: Όμηρος και δράμα
Στις ρίζες, λοιπόν, της ρωμαϊκής γραμματείας βρίσκεται ο πατέρας της ελληνικής λογοτεχνίας, ο Όμηρος, και ένα κορυφαίο ελληνικό είδος, το δράμα.
Αυτές οι αρχέγονες συνθήκες γένεσης της ρωμαϊκής λογοτεχνίας θα αφήσουν ανεξάλειπτη τη σφραγίδα τους: η μετέπειτα συγγραφική παραγωγή των Ρωμαίων θα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις ελληνικές πηγές.
Εποχές της ρωμαϊκής λογοτεχνίας
Αντιεπιστημονική η «αριστοκρατική» αξιολόγηση
Στην οριοθέτηση των εποχών και περιόδων της ρωμαϊκής λογοτεχνίας επικρατούσε παλαιότερα μια «αριστοκρατική» αξιολόγηση: η λογοτεχνία διαιρούνταν σε «χρυσό αιώνα», «αργυρό αιώνα» κ.ο.κ. Η αντίληψη αυτή θεωρείται σήμερα αντιεπιστημονική, γιατί βέβαια σε κάθε εποχή εμφανίζονται ταυτόχρονα μεγάλα ταλέντα και ήσσονες λογοτέχνες.
Σύγχρονες μέθοδοι
περιγραφική διαίρεση
Σήμερα χρησιμοποιείται
είτε η περιγραφική διαίρεση σε:
• προκλασική ή αρχαϊκή εποχή (περίπου έως το 100 π.Χ.),
• κλασική εποχή (περίπου έως τον θάνατο του Αυγούστου, το 14 μ.Χ.),
• μετακλασική εποχή (έως τα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ.) και
• ύστερη Αρχαιότητα,
διάκριση με ιστορικά κριτήρια
είτε η διάκριση, με ιστορικά κριτήρια, σε:
• δημοκρατική (έως το 31 π.Χ., τη ναυμαχία του Ακτίου),
• αυγούστεια (έως το 14 μ.Χ.) και
• (πρώιμη, μέση, ύστερη) αυτοκρατορική εποχή.
Το τέλος της στον 6ο αιώνα μ.Χ.
Σε κάθε περίπτωση το τέλος της αρχαίας ρωμαϊκής λογοτεχνίας τοποθετείται στον 6ο αιώνα μ.Χ., οπότε αρχίζει ο λατινικός Μεσαίωνας.
Γενικά χαρακτηριστικά της ρωμαϊκής λογοτεχνίας
Στενή συνάφεια ρωμαϊκής λογοτεχνίας με ελληνική γλώσσα και γραμματεία
Το πρώτο και βασικό χαρακτηριστικό της ρωμαϊκής λογοτεχνίας είναι η στενή συνάφειά της με την ελληνική γλώσσα και γραμματεία.
• Η διαπίστωση ότι «η Ελλάδα, ενώ κατακτήθηκε, κατέκτησε τον άγριο νικητή και εισήγαγε τις τέχνες στο αγροτικό Λάτιο» (Οράτιος) επαληθεύεται πλήρως στον χώρο της λογοτεχνίας.
utrius linguae peritia
Το ιδανικό της κατοχής των δύο γλωσσών και λογοτεχνιών (δηλαδή της ελληνικής και της λατινικής: utriusque linguae peritia) ενσαρκώνεται σε όλους τους Ρωμαίους λογίους και λογοτέχνες, από τον Ναίβιο και τον Πλαύτο μέχρι τον Κλαυδιανό και τον Βοήθιο.
γλωσσικά δάνεια
• Πλήθος ελληνικές λέξεις, και μαζί με αυτές και τα αντίστοιχα πολιτισμικά φορτία, μεταφέρονται και πολιτογραφούνται στο ρωμαϊκό λεξιλόγιο – και συχνά έτσι επιβιώνουν μέχρι σήμερα στις ρωμανικές γλώσσες.
πρότυπα
• Τα ελληνικά πρότυπα γονιμοποιούν τα ρωμαϊκά ταλέντα: δίχως την αττική κωμωδία δεν θα υπήρχε Πλαύτος, ούτε ο Βιργίλιος χωρίς τον Όμηρο ούτε ο Οράτιος χωρίς τους αρχαϊκούς λυρικούς ή ο Σενέκας χωρίς την αττική τραγωδία.
Σχέση Ρωμαίου λογοτέχνη με ελληνικό πρότυπο
Η σχέση του Ρωμαίου λογοτέχνη με το ελληνικό πρότυπο είναι:
• η δημιουργική πρόσληψη («imitatio») και
• ο ανταγωνισμός («aemulatio»)
που οδηγούν στην παραγωγή λόγιας και υψηλής λογοτεχνίας με προσωπικά χαρακτηριστικά.
Πρόκειται επομένως για έναν δημιουργικό διάλογο της επιγονικής με την προγονική γραμματεία.
Στους μετακλασικούς χρόνους, δίπλα στα μεγάλα ελληνικά πρότυπα, τοποθετούνται και ρωμαϊκά: οι μεγάλοι λογοτέχνες της κλασικής Ρώμης, π.χ. ο Κικέρων και ο Βιργίλιος.
Ανάμειξη χρονικά διαφορετικών προτύπων
Επειδή η μεγάλη ανάπτυξη της ρωμαϊκής γραμματείας αρχίζει στα ελληνιστικά χρόνια, οι Ρωμαίοι απομιμούνται ταυτόχρονα ελληνιστικά, κλασικά και αρχαϊκά ελληνικά πρότυπα, παρατηρείται δηλαδή ανάμειξη χρονικά διαφορετικών προτύπων.
Ιδιόρρυθμη εξέλιξη λογοτεχνικών ειδών
Οι ιδιόρρυθμες αυτές συνθήκες οδηγούν σε μια επίσης ιδιόρρυθμη εξέλιξη των λογοτεχνικών ειδών:
• η κωμωδία –ο τελευταίος ώριμος καρπός των Ελλήνων– είναι το πρώτο είδος που ωριμάζει στη Ρώμη, ενώ
• το έπος –ο πρώτος ώριμος καρπός των Ελλήνων– ωριμάζει τελευταίο.
Αλλοίωση ή μεταμόρφωση ελληνικών ειδών ή παραγωγή νέων
Επιπλέον οι Ρωμαίοι συχνά αλλοιώνουν ή μεταμορφώνουν τα ελληνικά είδη ή παράγουν νέα είδη:
λ.χ. η ρωμαϊκή ελεγεία απέχει πάρα πολύ από την ελληνική ελεγεία, ενώ η σάτιρα είναι ένα σχεδόν νέο, καθαρά ρωμαϊκό, είδος.
Προοδευτική εξειδίκευση
Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι η προοδευτική εξειδίκευση του Ρωμαίου λογοτέχνη σε στενότερο ειδολογικό εύρος αλλά με περισσότερες αξιώσεις ποιότητας και βάθους.
Συμφυρμός και αναζήτηση «νέων δρόμων»
Μετά την εξάντληση, τέλος, των λογοτεχνικών ειδών επιχειρείται ο συμφυρμός τους και αναζητούνται νέοι δρόμοι.
Υψηλός λατινικός γραπτός λόγος
Με τη συνεχή καλλιέργεια ο λατινικός γραπτός λόγος εμπλουτίζεται, εξωραΐζεται, ωριμάζει και φθάνει σε αξιοθαύμαστο ύψος. Ο πεζός λόγος λ.χ. του Κικέρωνα και η ποιητική δημιουργία του Βιργιλίου ανήκουν στα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Στην ώριμη ρωμαϊκή λογοτεχνία ο ιδιάζων ιδεολογικός πλούτος ρωμαϊκής κοινωνίας
Εκτός από την αισθητική της αρτιότητα η ώριμη ρωμαϊκή λογοτεχνία εμπεριέχει και εκφράζει τον ιδιάζοντα ιδεολογικό πλούτο της ρωμαϊκής κοινωνίας:
• η προβολή των πάτριων ηθών («mos maiorum») και υποδειγμάτων («exempla»),
• η ρωμαϊκή πολιτεία («respublica»), θρησκεία («religio») και οικογένεια («familia»),
• αρετές όπως η ανδρεία («virtus»), η πίστη («fides»), η επιείκεια («clementia»), η σοφία («sapientia»), η σοβαρότητα («gravitas»), το κύρος («auctoritas» – «dignitas») κ.ά.
αποτυπώνονται και προβάλλονται σε όλα τα λογοτεχνικά είδη και σε όλες τις εποχές.
Φυσικά χαρακτηριστικά της Λατινικής με καλολογικά στοιχεία στα τέλη της αρχαιότητας
Τα φυσικά χαρακτηριστικά της Λατινικής:
• η στιβαρότητα,
• η λογική και συντακτική οργάνωση,
• η τάση για λιτό, συγκεκριμένο και κατανοητό λόγο
αναδεικνύονται και εμπλουτίζονται με επίκτητα καλολογικά στοιχεία από τους προικισμένους χειριστές της· έτσι προς τα τέλη της αρχαιότητας η γλώσσα των Ρωμαίων έχει φθάσει σε ένα επίπεδο που την καθιστά κατάλληλη για την παγκόσμια πολιτισμική επικοινωνία. Η ευρύτατη χρήση της κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και του Ουμανισμού αποδεικνύει τον βαθμό ωριμότητάς της.
e-ariston.gr by Μαρία Πλιούμπη