Β2. Ετυμολογικα

Β2. ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΝΘΕΣΗ

Στην Α΄ Γυμνασίου γνωρίσαμε την παραγωγή των λέξεων. Στη Β΄ Γυμνασίου θα μελετήσουμε έναν ακόμη βασικό τρόπο δημιουργίας νέων λέξεων, τη σύνθεση.
Σύνθεση ονομάζεται η ένωση δύο λέξεων, από την οποία δημιουργείται μία νέα λέξη, η σύνθετη λέξη.
Οι δύο λέξεις που ενώνονται ονομάζονται συνθετικά μέρη.
Η πρώτη λέξη ονομάζεται α΄ συνθετικό, ενώ η δεύτερη β΄ συνθετικό.
α΄ συνθετικό + β΄ συνθετικό → σύνθετη λέξη
Τα συνθετικά μέρη μπορεί να είναι κλιτές ή άκλιτες λέξεις.

1. ΤΟ Α΄ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ

Α΄ συνθετικό είναι η πρώτη λέξη από την οποία σχηματίζεται η σύνθετη λέξη. Μπορεί να είναι κλιτή ή άκλιτη.
α. Α΄ συνθετικό κλιτή λέξη
παῖς + ἄγω → παιδαγωγός
Α΄ συνθετικό: παῖς
Β΄ συνθετικό: ἄγω
Σύνθετη λέξη: παιδαγωγός
στρατός + ἄγω → στρατηγός
Α΄ συνθετικό: στρατός
Β΄ συνθετικό: ἄγω
Σύνθετη λέξη: στρατηγός
β. Α΄ συνθετικό άκλιτη λέξη
εὖ + νοῦς → εὔνους
Α΄ συνθετικό: εὖ
Β΄ συνθετικό: νοῦς
Σύνθετη λέξη: εὔνους
πρός + φέρω → προσφέρω
Α΄ συνθετικό: πρός
Β΄ συνθετικό: φέρω
Σύνθετη λέξη: προσφέρω

2. ΤΟ Β΄ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ

Β΄ συνθετικό είναι η δεύτερη λέξη από την οποία σχηματίζεται η σύνθετη λέξη. Και αυτό μπορεί να είναι κλιτή ή άκλιτη λέξη.
α. Β΄ συνθετικό κλιτή λέξη
ἀπό + κρύπτω → ἀποκρύπτω
Α΄ συνθετικό: ἀπό
Β΄ συνθετικό: κρύπτω
Σύνθετη λέξη: ἀποκρύπτω
εὖ + δαίμων → εὐδαίμων
Α΄ συνθετικό: εὖ
Β΄ συνθετικό: δαίμων
Σύνθετη λέξη: εὐδαίμων
β. Β΄ συνθετικό άκλιτη λέξη
ὑπέρ + ἄνω → ὑπεράνω
Α΄ συνθετικό: ὑπέρ
Β΄ συνθετικό: ἄνω
Σύνθετη λέξη: ὑπεράνω
ἐκ + πάλαι → ἔκπαλαι
Α΄ συνθετικό: ἐκ
Β΄ συνθετικό: πάλαι
Σύνθετη λέξη: ἔκπαλαι

ΚΛΙΤΕΣ ΚΑΙ ΑΚΛΙΤΕΣ ΛΕΞΕΙΣ

Κλιτές λέξεις είναι οι λέξεις που αλλάζουν μορφή κατά την κλίση τους, όπως τα ουσιαστικά, τα επίθετα και τα ρήματα.
Παραδείγματα: παῖς, στρατός, νοῦς, ἄγω, κρύπτω, δαίμων.
Άκλιτες λέξεις είναι οι λέξεις που διατηρούν την ίδια μορφή και δεν κλίνονται, όπως πολλές προθέσεις και επιρρήματα.
Παραδείγματα: εὖ, πρός, ἀπό, ὑπέρ, ἄνω, ἐκ, πάλαι.

ΠΩΣ ΑΝΑΛΥΩ ΜΙΑ ΣΥΝΘΕΤΗ ΛΕΞΗ;

Για να αναλύσω μία σύνθετη λέξη:
1. Εντοπίζω τις δύο λέξεις από τις οποίες προέρχεται.
2. Βρίσκω ποια είναι το α΄ συνθετικό και ποια το β΄ συνθετικό.
3. Εξετάζω αν κάθε συνθετικό είναι κλιτή ή άκλιτη λέξη.
Παράδειγμα:
παιδαγωγός < παῖς + ἄγω
α΄ συνθετικό: παῖς → κλιτή λέξη
β΄ συνθετικό: ἄγω → κλιτή λέξη

ΠΡΟΣΟΧΗ

Δεν πρέπει να συγχέουμε την παραγωγή με τη σύνθεση.
Στην παραγωγή, μια νέα λέξη δημιουργείται από το θέμα μιας άλλης λέξης με την προσθήκη παραγωγικής κατάληξης.
Στη σύνθεση, ενώνονται δύο λέξεις ή δύο συνθετικά μέρη και σχηματίζουν μία νέα σύνθετη λέξη.

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΘΥΜΑΜΑΙ

Σύνθεση = ένωση δύο λέξεων → νέα σύνθετη λέξη.
Η πρώτη λέξη είναι το α΄ συνθετικό.
Η δεύτερη λέξη είναι το β΄ συνθετικό.
Τα συνθετικά μπορεί να είναι κλιτές ή άκλιτες λέξεις.
Παραδείγματα:
παῖς + ἄγω → παιδαγωγός
στρατός + ἄγω → στρατηγός
εὖ + νοῦς → εὔνους
πρός + φέρω → προσφέρω
ἀπό + κρύπτω → ἀποκρύπτω
εὖ + δαίμων → εὐδαίμων
ὑπέρ + ἄνω → ὑπεράνω
ἐκ + πάλαι → ἔκπαλαι

e-ariston.gr by Μαρία Πλιούμπη